healthy-relationshipsΗ ιδέα ότι υπάρχουν συγκεκριμένες μορφές επικοινωνίας οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως «πανάκεια» για τα προβλήματα που προκύπτουν στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, είναι μια ιδιαίτερα δημοφιλής και προβεβλημένη πρόταση στη σύγχρονη εποχή.

Επιπλέον αξίζει να σημειωθεί, ότι αυτός ο ισχυρισμός του «σωστού» επικοινωνιακού στυλ, που συνοδεύεται από την ανάγκη να αναπτύξουμε κατάλληλες επικοινωνιακές δεξιότητες ή «κόλπα» ή «τεχνικές», επηρεάζει καθημερινά σε πολύ μεγάλο βαθμό τους τρόπους που τα εμπλεκόμενα μέλη επιλέγουν να ανταποκριθούν στις σχεσιακές τους δυσκολίες.

Τί επιπτώσεις όμως μπορεί να έχει η αποδοχή της ιδέας, ότι οι δυσκολίες στην σχέση ενός ζευγαριού, είναι κατά κύριο λόγο, το αποτέλεσμα της ανεπαρκούς ή της κακής επικοινωνίας μεταξύ τους;

Τί συνέπειες μπορεί να έχει η ιδέα ότι η περισσότερη επικοινωνία & η περαιτέρω ανάπτυξή της, θα αποτελέσει «πανάκεια» για τις δυσκολίες που βιώνει το ζευγάρι;

Πολλαπλές φαίνεται να είναι οι επιδράσεις των εν λόγω κατανοήσεων. Ας εξετάσουμε παρακάτω μερικές από αυτές.

Καταρχήν, η παραπάνω λογική ωθεί τα ζευγάρια να συνεχίσουν ή ακόμα να εντείνουν τις προσπάθειές τους για εξεύρεση λύσεων & διαπραγμάτευση των συγκρούσεων, προτάσσοντας την επικοινωνία ως το βασικό μέσο για την επίτευξη αυτών των προσπαθειών.

Ακολουθούν συζητήσεις επί των συζητήσεων. Συχνά αυτές οι προσπάθειες δεν καρποφορούν και μάλιστα η κατάσταση ενδεχομένως να επιδεινώνεται, ακριβώς ως αποτέλεσμα αυτών των προσπαθειών.

Επιπλέον, η υπέρμετρη σημασία που δίνεται στην «υγιή επικοινωνία» & οι πεποιθήσεις για το πώς αυτή συνδέεται με τις δυσκολίες της σχέσης, αυξάνουν τις προσδοκίες στην πλάτη της επικοινωνίας, για διέξοδο από την κρίση. Το ζευγάρι λοιπόν, επαναλαμβάνει την διαδικασία των προσπαθειών για την επίτευξη λύσης, βάζοντας πάλι την επικοινωνία στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος- με αποτέλεσμα να εγκλωβίζουν τους εαυτούς τους & την σχέση τους, σε «μια από τα ίδια» κατάσταση.

Κατά κανόνα, η τελική έκβαση αυτής της συνεχόμενης εμπλοκής με τους όρους της επικοινωνίας, είναι η απογοήτευση, που οδηγεί το ζευγάρι στο συμπέρασμα ότι η σχέση τους είναι «αποτυχημένη» ή ότι ο καθένας από τα μέλη αυτής της σχέσης είναι «ανίκανος», «αναξιόπιστος», «ανώριμος» κ.τ.λ.

argument-clipart-argument-clipart 2Δεύτερον, όταν επενδύουμε στην επικοινωνία, ως θεραπεία για τις δυσκολίες της σχέσης, ξεχνάμε να αναφέρουμε ότι η ίδια η διαδικασία της επικοινωνίας συνδέεται με την κατασκευή νοήματος εκ μέρους των εμπλεκόμενων. Η επικοινωνία δεν αποτελεί μια «ουδέτερη» δράση, δεν είναι «ουδέτερα» τα μέλη που την ασκούν, ούτε και συμβαίνει στο κενό.

Καθώς οι σύντροφοι επικοινωνούν τις δυσκολίες της σχέσης τους & αλληλεπιδρούν ο ένας με τον άλλο, ο καθένας τους, κατασκευάζει κατά την διάρκεια, μια εικόνα για την ταυτότητα του άλλου & για την ταυτότητα της ίδιας της σχέσης τους. Προσπαθεί να κάνει νόημα για αυτό που συμβαίνει στο εδώ και τώρα.

Ας πάρουμε για παράδειγμα, το πλαίσιο που αναφέρθηκε προηγουμένως, αυτόν τον κύκλο των άκαρπων προσπαθειών να βρεθεί λύση για τα προβλήματα της σχέσης με γνώμονα την «υγιή επικοινωνία». Οι σύντροφοι στο τέλος, θα αρχίσουν όχι μόνο να επιβεβαιώνουν τα αρνητικά συμπεράσματα, που από πριν, κρατούσαν για την ταυτότητα του συντρόφου τους & της σχέσης τους, αλλά να κατασκευάζουν επιπλέον αρνητικές ιδέες & συμπεράσματα κατά την διάρκεια αυτών των συζητήσεων.

Αυτού του είδους η περαιτέρω ανάπτυξη αρνητικών σκέψεων για τον σύντροφο ή την σχέση, έχει σημαντικές επιπτώσεις στην διαμόρφωση της συνέχειάς της. Μπορεί να φέρει επιπλοκές στην σχέση που να μοιάζουν ανυπέρβλητες στο πέρασμα του χρόνου.

Ωστόσο, συνήθως αγνοούμε αυτήν την λειτουργία της κατασκευής νοήματος που είναι συνεχής στο «εδώ και τώρα». Η αξία που δίνουμε στην επικοινωνία & η προσδοκία μας να λειτουργήσει ως διέξοδος ή «πανάκεια» των προβλημάτων, επισκιάζουν τις διαδικασίες που γίνονται στο «εδώ και τώρα». Από την στιγμή που οι συντροφοι, δυσκολεύονται να αποκτήσουν συνείδηση αυτής της επιπλέον αρνητικής εξέλιξης, δεν είναι σε θέση να αναλάβουν και την ευθύνη της.

Τρίτον, η έμφαση που δίνεται στην επικοινωνία ως «πανάκεια» για τις σχεσιακές δυσκολίες, παραμελεί το γεγονός ότι πολλές φορές οι σχέσεις μεταξύ ζευγαριών δεν συντίθενται επί ίσοις όροις. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που συναντάμε ανισσοροπίες δύναμης σε ορισμένες σχέσεις ζευγαριών. Στα ετερόφυλα ζευγάρια πολλές απο αυτές τις ανισορροπίες ισχύος, σχετίζονται με τις πολιτικές εξουσίας που αφορούν το φύλο.

Εξαιτίας αυτής της διαφοράς δύναμης, μπορεί πραγματικά να μην είναι πάντοτε και τόσο ασφαλές για κάποιες γυναίκες, να μιλάνε ανοιχτά για όσα σκέφτονται ή αισθάνονται. Αντιθέτως, μια ανοιχτή, άμεση & ειλικρινής επικοινωνία ενδέχεται κάποιους ανθρώπους να τους φέρει αντιμέτωπους με πράξεις αντεκδίκησης από τους συντρόφους τους, οι οποίες θα συντελέσουν στην περαιτέρω υποταγή τους.

Σε αυτήν την περίπτωση άλλους είδους τακτικές, διαφορετικές από αυτές της άμεσης επικοινωνίας, μπορεί να αποβούν πολύ πιο χρήσιμες & αποτελεσματικές για την επίλυση των συγκρούσεων & την επανάκτηση της ζωής των γυναικών από την κακοποίηση ή τον εκφοβισμό.

Aladdin 2Τέταρτον, όπως αναλύσαμε στο άρθρο «Υγιής επικοινωνία» (Α' μέρος): υπαρκτή ή κατασκευασμένη έννοια; η μορφή επικοινωνίας που θεωρήθηκε αντιπροσωπευτική για το τί σημαίνει «υγιής επικοινωνία», έχει περιγραφεί με όρους παρμένους από την τεχνολογία πληροφοριών, έναν χώρο δηλαδή πολύ διαφορετικό από αυτόν που σχετίζεται με τον άνθρωπο και την πολυπλοκότητά του.

Αυτό συνέβαλλε στην προώθηση αυτής της ιδέας ως νόρμας (αντικειμενική, απόλυτη & αδιαμφισβήτητη «αλήθεια»/ κανονικότητα). Έτσι, επισκιάστηκαν πολλές σημαντικές πλευρές της.

Η εθνο / πολιτιστικοϊστορική, κοινωνικο-οικονομική, ταξική και γεωγραφική διάσταση αυτής της νόρμας επικαλύφθηκε.

Η φόρμουλα της κατάλληλης επικοινωνίας κρίθηκε αβάσιμα οικουμενική, με την έννοια ότι αφορά ανεξαρτήτως όλους τους ανθρώπους παγκοσμίως, σε όλα τα μέρη της γης, σε όλες της κουλτούρες του κόσμου, όλες τις κοινωνικές τάξεις, σε όλες τις κοινωνικοοικονομικές περιστάσεις και για όλες τις εποχές.

Ωστόσο ας έχουμε στο νου μας, ότι κάθε πρόταση για το πώς πρέπει να ζούμε την ζωή μας, την καθημερινότητά μας, να σχετιζόμαστε και να δρούμε, είναι ιστορικά και πολιτιστικά προιόντα, κοινωνικά κατασκευασμένες προτάσεις που σχηματοποιούνται μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια από τους ίδιους τους ανθρώπους.

Ο συγκεκριμένος ισχυρισμός λοιπόν για το τί συνιστά την «υγιή επικοινωνία», υπερασπίζεται ένα σχεσιακό στυλ που αντανακλά τα ιδανικά μιας προνομιακής, μεγαλοαστικής τάξης του δυτικού πολιτισμού των λευκών της σύγχρονης εποχής.

Με δεδομένο αυτόν τον ισχυρισμό για το τί σημαίνει «υγιής επικοινωνία», οι σύντροφοι, προκειμένου να ανταποκριθούν στα προβλήματα της σχέσης, καλούνται να αφομοιώσουν τις επικρατούσες αντιλήψεις για τον κατάλληλο τρόπο ζωής και να μιμηθούν τις νόρμες της σύγχρονης εποχής & κουλτούρας όσον αφορά τις σχέσεις.

Την ίδια στιγμή απορρίπτουν μια ποικιλία πρακτικών επίλυσης συγκρούσεων & διαπραγμάτευσης των προβλημάτων που ακουμπά περισσότερο τις προσωπικές τους ιστορίες, τους δικούς τους εναλλακτικούς τρόπους παρμένους από την εμπειρία τους, τις αξίες τους, τις γνώσεις τους, τα αποθέματά τους, τις ελπίδες τους και οι οποίες είναι συγκεκριμένα συνυφασμένες με την κουλτούρα, την τάξη, τον τόπο που τους είναι οικεία.

Βεβαίως, παρόλο που περιγράφονται μερικές από τις επιδράσεις που μπορεί να να έχουν στην ζωή των ανθρώπων, ορισμένες αντιλήψεις σχετικά με την επικοινωνία, ως «πανάκεια» για τα σχεσιακά προβλήματα, σε καμία περίπτωση δεν προτείνεται ότι η επικοινωνία είναι κακό πράγμα ή ότι το σχεσιακό στυλ που προωθείται από αυτές τις ιδέες περί «υγιούς επικοινωνίας», είναι απαραιτήτως λάθος.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν πολλά ζευγάρια που βρίσκουν ότι ένα τέτοιο σχεσιακό μοντέλο εναρμονίζεται με την πολιτιστική, κοινωνικο-οικονομική και ταξική τους θέση, και για τους οποίους αυτή η προοπτική αντιμετώπισης των σχεσιακών δυσκολιών λειτουργεί αποτελεσματικά.

Ωστόσο, γίνεται προσπάθεια να αποστασιοποιηθούμε από κάποιες έννοιες που θεωρούνται αδιαμφισβήτητα δεδομένες («υγιής επικοινωνία, «επικοινωνία ως πανάκεια») , καθώς τις χρησιμοποιούμε στον καθημερινό μας λόγο, ώστε να αξιολογήσουμε και να πάρουμε θέση σε σχέση με κάποιες από τις παγίδες που φαίνεται να κρύβουν αυτές οι αντιλήψεις.

Κασσάνδρα Πήτερσεν

Ψυχολόγος- Αφηγηματική ψυχοθεραπεύτρια

 Διαβάστε το κείμενο που προηγείται, στο άρθρο: «Υγιής επικοινωνία» (Α΄μέρος): υπαρκτή ή κατασκευασμένη έννοια;

 

 

Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από τα γραπτά του White, M. (2004). Narrative practice, couple therapy and conflict dissolution. In White, M. Narrative practice and exotic lives: Resurrecting diversity in everyday life pp. 1–41. Adelaide: Dulwich Centre Publications