Ο άγραφος κανόνας της αναμονής
Αυτή την περίοδο είμαι έγκυος. Παράλληλα, στην επαγγελματική μου ζωή, στέκομαι δίπλα σε μητέρες, σε έγκυες γυναίκες, αλλά και σε γυναίκες που διερωτώνται αν, πότε και με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να πλησιάσουν το κατώφλι της μητρότητας. Καθώς κινούμαι ανάμεσα σε αυτές τις προσωπικές και επαγγελματικές θέσεις, επανέρχεται ένα ερώτημα γνώριμο σε πολλές από τις γυναίκες που μου εμπιστεύονται τις ιστορίες τους: πότε είναι η «σωστή» στιγμή να ανακοινώσει κανείς μια εγκυμοσύνη;
Σε πολλά κοινωνικά συμφραζόμενα, μοιάζει να λειτουργεί ένας άγραφος κανόνας: η εγκυμοσύνη δεν ανακοινώνεται στα πρώιμα στάδιά της. Συχνά αυτό συνδέεται με την αναμονή των πρώτων δώδεκα εβδομάδων, όταν υποτίθεται πως ο κίνδυνος αποβολής μειώνεται. Αναρωτηθήκατε ποτέ πώς ξεκίνησε αυτός ο άγραφος κανόνας; Ίσως γεννήθηκε μέσα από τον ιατρικό κόσμο ή ταξίδεψε από γυναίκα σε γυναίκα, από ιστορία σε ιστορία. Φαίνεται να πηγάζει από την ιδέα ότι, αν κρατήσεις την εγκυμοσύνη για τον εαυτό σου, η πιθανή απώλεια δεν θα πληγώσει τόσο βαθιά τις ελπίδες σου. Σε κάποιον βαθμό, η σιωπή μοιάζει να προσφέρει και μια μορφή προστασίας από τη ντροπή που μπορεί να συνοδεύει την εμπειρία της απώλειας – την αμήχανη ανάγκη να αποσύρεις τα νέα αν τα πράγματα δεν εξελιχθούν όπως ελπίζαμε. Είναι ένας ψυχολογικός μύθος που μας κάνει να νιώθουμε ότι διατηρούμε κάποιον έλεγχο σε μια κατάσταση που, στην πραγματικότητα, ξεπερνά κάθε δυνατότητα ελέγχου. Ο κανόνας αυτός προσφέρεται συνήθως με καλοσύνη, ως μια μορφή προστασίας του εαυτού, της συντροφικής σχέσης (εφόσον υπάρχει), της ίδιας της εγκυμοσύνης. Κι όμως, καθώς κατοικώ τη δική μου εμπειρία εγκυμοσύνης και συνοδεύω θεραπευτικά γυναίκες στις δικές τους, αρχίζω να αναρωτιέμαι: τι μας ζητά αυτός ο κανόνας; Και από τι μας αποκλείει, συχνά σιωπηλά;
Η κοινοποίηση της εγκυμοσύνης ως πολιτισμική πρακτική
Η απόφαση για την κοινοποίηση της εγκυμοσύνης δεν μοιάζει να είναι απλώς προσωπική. Αναδύεται ως μια πολιτισμική πρακτική, μέσα από την οποία διασταυρώνονται πατριαρχικά πρότυπα, κλινικες αφηγήσεις περί κινδύνου και κοινωνικές προσδοκίες γύρω από την ευθύνη, την αυτοσυγκράτηση και τον έλεγχο. Η εγκυμοσύνη γίνεται ένα πεδίο όπου γυναίκες μπορεί να παρατηρήσουν να συγκρούονται, από τη μία, οι αξίες της αυτονομίας του σώματός τους και της γονεϊκής τους ταυτότητας, η επιθυμία για σύνδεση και προσωπική έκφραση, και από την άλλη, οι κανόνες που ρυθμίζουν πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις μια εμπειρία κύησης θεωρείται «ασφαλής» για να γίνει ορατή.
Αυτό που με απασχολεί ιδιαίτερα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο χρόνος της αποκάλυψης οργανώνεται γύρω από την ιδέα του ρίσκου και, κυρίως, γύρω από το ποιος καλείται να σηκώσει το βάρος της αβεβαιότητας που συνοδεύει, αναπόφευκτα, την ίδια τη διαδικασία αλλά και την έκβαση μιας εγκυμοσύνης.
Όταν η ασφάλεια ταυτίζεται με τη σιωπή
Η πρώιμη εγκυμοσύνη περιγράφεται συχνά ως περίοδος αυξημένου κινδύνου. Αυτή η περιγραφή δεν είναι μόνο βιολογική· είναι βαθιά κοινωνική. Πολλές γυναίκες μου μιλούν για αυτή τη φάση ως κάτι «προσωρινό» – αληθινό, αλλά όχι ακόμη πλήρως κατοικήσιμο. Κάτι που χρειάζεται προσοχή, έλεγχο, αυτοσυγκράτηση. Στη δική μου εμπειρία, αλλά και μέσα από τις αφηγήσεις που ακούω, παρατηρώ πώς αυτή η αίσθηση κινδύνου μεταφράζεται συχνά σε σιωπή.
Αυτό που με αγγίζει δεν είναι μόνο ο φόβος ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά, αλλά η προσδοκία ότι το συναισθηματικό βάρος αυτής της αβεβαιότητας και, ενδεχομένως, της απώλειας θα αντιμετωπιστεί ιδιωτικά. Η μη κοινοποίηση παρουσιάζεται συχνά ως επιλογή αυτοπροστασίας. Κι όμως, αναρωτιέμαι αν ταυτόχρονα μαρτυρά την απουσία συλλογικών τρόπων να συνοδεύουμε την ευαλωτότητα.
Τι είδους κοινωνικός κόσμος θεωρεί ότι το ασφαλέστερο μέρος για μια πρώιμη εγκυμοσύνη είναι η απομόνωση; Και τι μας λέει αυτό για το πώς νοηματοδοτούμε την απώλεια;
Η αναμονή των «δώδεκα εβδομάδων» φαίνεται συχνά να λειτουργεί όχι μόνο ως βιοϊατρικό όριο, αλλά και ως ένας μηχανισμός διαχείρισης της κοινωνικής αμηχανίας γύρω από την αποβολή. Σαν να υπονοείται ότι η απώλεια είναι κάτι που πρέπει να συμβεί μακριά από βλέμματα, μακριά από κοινότητες. Γυναίκες μου έχουν αναφέρει πως ο λόγος που συμμορφώνονται με αυτόν τον κοινωνικό κανόνα δεν είναι μόνο για να προστατεύσουν τον εαυτό τους από την απώλεια, αλλά και για να προστατεύσουν τους άλλους από την υποχρέωση να ανταποκριθούν.
Η πατριαρχική οργάνωση της ευθύνης στην εγκυμοσύνη
Στη δουλειά μου με γυναίκες, ακούω συχνά πώς η πρώιμη εγκυμοσύνη μετατρέπεται σε πεδίο εντατικής αυτοπαρακολούθησης. Γυναίκες μιλούν για την ανάγκη να «κάνουν τα πάντα σωστά», να «διαχειριστούν τον κίνδυνο», «να μην προκαλέσουν τη μοίρα». Αυτές οι αφηγήσεις αντηχούν ευρύτερες πατριαρχικές προσδοκίες που τοποθετούν τη γυναίκα ως πρωταρχικά υπεύθυνη για την έκβαση της αναπαραγωγής και αργότερα, συχνά, της ίδιας της γονεϊκότητας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το να μιλήσει κανείς νωρίς μπορεί να βιώνεται ως ηθικό ρίσκο. Γυναίκες μου εκμυστηρεύονται τους φόβους τους ότι, αν κάτι πάει στραβά, ίσως αναρωτηθούν οι άλλοι, έστω και άρρητα, αν χάρηκαν πολύ νωρίς, αν λειτούργησαν αφελώς και βιάστηκαν να μιλήσουν, αν δεν προστάτευσαν αρκετά τον εαυτό τους και την εγκυμοσύνη. Η σιωπή μπορεί έτσι να λειτουργεί ως απόδειξη υπευθυνότητας, ως ένδειξη σύνεσης και επάρκειας.
Αυτό εγείρει κρίσιμα ερωτήματα στις θεραπευτικές συνομιλίες με τις γυναίκες που συναντώ, ιδιαίτερα γύρω από την αποδόμηση των κυρίαρχων αφηγήσεων που συνδέουν την εγκυμοσύνη με τον έλεγχο, την ατομική ευθύνη και τη σιωπηλή διαχείριση του ρίσκου. Όταν η αποβολή περιβάλλεται από ντροπή, η αναμονή πριν την ανακοίνωση μπορεί να ενισχύει, άθελά της, την ιδέα ότι η απώλεια είναι κάτι που πρέπει να κρυφτεί. Αντίθετα, η επιλογή της πρώιμης κοινοποίησης, σε πρόσωπα εμπιστοσύνης, μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη αποστιγματοποίησης: μια διεκδίκηση του δικαιώματος να υπάρχει ορατότητα, υποστήριξη και κοινότητα ακόμη και όταν η έκβαση είναι αβέβαιη.
Οι διαθεματικές πολιτικές στην αποκάλυψης της εγκυμοσύνης
Δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ πόσο βαθιά ο ατομικισμός, αλλά και οι υλικές συνθήκες, διαμορφώνουν αυτό το τοπίο. Για κάποιες γυναίκες, η επιλογή να ανακοινώσουν την εγκυμοσύνη μετά την επίτευξη εξωγενώς καθορισμένων ορόσημων δεν σχετίζεται μόνο με τον τρόπο που νοηματοδοτούν τη συναισθηματική τους ετοιμότητα ή τις διαφορετικές εκδοχές της, αλλά και με ζητήματα ασφάλειας και προστασίας στον χώρο εργασίας. Ο φόβος της επαγγελματικής υποτίμησης, των διακρίσεων, των άρρητων προσδοκιών γύρω από τη «διαθεσιμότητα» και την απόδοση, καθιστά τη σιωπή μια απολύτως λογική, αν και πολιτικά φορτισμένη, επιλογή.
Έτσι, ο χρόνος της αποκάλυψης δεν είναι ίδιος για όλες. Διαπλέκεται με ζητήματα τάξης, φύλου, εργασιακής επισφάλειας, πρόσβασης σε υποστηρικτικά δίκτυα. Η «ελευθερία επιλογής» δεν είναι ποτέ αφηρημένη· είναι πάντα ενσώματη και πολιτικά τοποθετημένη.
Η μεταιχμιακή φάση της πρώιμης εγκυμοσύνης και η σημασία συλλογικών τελετουργικών υποστήριξης
Σήμερα, η εγκυμοσύνη οργανώνεται συχνά γύρω από ιατρικά ορόσημα: εξετάσεις, υπερήχους, εβδομάδες-κατώφλια. Αυτά μπορούν να προσφέρουν ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα υπαγορεύουν πότε μια εγκυμοσύνη γίνεται κοινωνικά «νόμιμη». Πριν από ορισμένα σημεία, μοιάζει να βρίσκεται σε μια μεταιχμιακή κατάσταση – υπαρκτή, αλλά όχι ακόμη πλήρως αναγνωρισμένη.
Η κοινωνική συνήθεια να μην μοιραζόμαστε τα νέα μιας εγκυμοσύνης, ιδιαίτερα στα πρώτα της στάδια, φαίνεται να αντικατοπτρίζει αυτήν την αμφισημία. Ίσως δείχνει την έλλειψη θεσμοθετημένων τρόπων να αντιμετωπιστεί μια αποβολή, όπως συμβαίνει με το θάνατο ενός ζωντανού ανθρώπου. Δεν υπάρχει κηδεία, ούτε θρησκευτική τελετή, ούτε συλλογικά τελετουργικά που να προσφέρουν ορατότητα, κοινή φροντίδα ή μοιρασιά του πένθους.
Χωρίς κοινά τελετουργικά, χωρίς γλώσσα για την αμφισημία της εμπειρίας της εγκυμοσύνης και χωρίς σαφή «σενάρια» συλλογικής φροντίδας σε περίπτωση απώλειας, η κοινοποίηση μπορεί να μοιάζει επικίνδυνη. Η αναμονή, έτσι, δεν μειώνει απαραίτητα τον πόνο, αλλά μπορεί να μειώνει την πιθανότητα η ευαλωτότητα να συναντήσει κοινωνική αμηχανία.
Από τη χρονικότητα στη συλλογική φροντίδα
Από τη θέση που βρίσκομαι, έγκυος και συνοδοιπόρος γυναικών στις αναπαραγωγικές τους διαδρομές, ο χρόνος της αποκάλυψης δεν μου φαίνεται πια ουδέτερος ούτε αμιγώς προσωπικός. Φαίνεται βαθιά διαμορφωμένος από πολιτισμικές και πατριαρχικές προσδοκίες που προτάσσουν τη διαχείριση του κινδύνου έναντι της σχέσης και την ατομική ευθύνη έναντι της συλλογικής φροντίδας.
Στις θεραπευτικές συνομιλίες με τις γυναίκες που συναντώ, το επίκεντρο μετατοπίζεται σταδιακά, όχι στο πότε «πρέπει» να μιλήσει κανείς, αλλά στο ποιες μορφές υποστήριξης, αλληλεγγύης και ανταπόκρισης είναι διαθέσιμες, ή θα μπορούσαν να καλλιεργηθούν, ώστε κάθε γυναίκα να μπορεί να πάρει τις αποφάσεις της μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας και υποστηρικτικών σχέσεων. Αναρωτιέμαι τι θα χρειαζόταν για να δημιουργήσουμε κοινωνικούς κόσμους όπου η αβεβαιότητα της εγκυμοσύνης δεν εξορίζεται στη σφαίρα της ιδιωτικής αυτοδιαχείρισης, αλλά μπορεί να γίνει ορατή ως πρόσκληση σε συνοδεία και κοινότητα. Και τι μορφές φεμινιστικής αλληλεγγύης θα μπορούσαν να κάνουν την αποκάλυψη, σε οποιονδήποτε χρόνο, λιγότερο επικίνδυνη και λιγότερο μοναχική εμπειρία.
